Kerst van echt vroeger

Zegt men kerst, dan bedoelen de meeste mensen Kerstmis. De kerstmis is echter alleen de verchristelijkte versie van de hiervoor al eeuwen of misschien wel duizenden jaren bestaande vieringen, vaak de joel-vieringen genoemd. Deze duurden ongeveer van 24 december tot 6 januari, en men vierde dan het keren van de zonneperiode waarop het hiernamaals even wat nader komt dan normaal, en er hoop voor de toekomst uitgesproken kan worden.

Zonnewiel
In de tijd van de Germanen leefde men naar het zonnewiel. De winter-zonnewende was dan ook een belangrijk keerpunt in het leven toen. En bij belangrijke momenten in het leven moet je je goden eren en de geesten om je heen goed gestemd houden. Bijvoorbeeld door een flink feest te geven met je familie en vrienden, wat kan je gebeuren als je met zijn allen bij elkaar bent. Een groot feest om te danken voor wat het voorgaande jaar gebracht heeft, een goede oogst, nieuwe familieleden, maar ook om te vragen voor een goed nieuw jaar.

Het was dan ook echt een groot licht-feest. Letterlijk, want overal laaiden de vreugdevuren op en men bracht brandoffers voor de goden, godinnen, geesten, schimmen en doden.

Heidense gebruiken
De meeste heidense gebruiken zijn eerder verbonden aan Kerstavond, dus de avond van 24 december, dan aan Kerstmis zelf. Er werst dan veel gedanst, gezongen en muziek gemaakt. Jongeren gingen met lantaarns langs de deuren voor geld of snoep (he, sint maarten?). En ook met Kerstmis werdt veel gedanst en overal in Europa kwam je gemaskerde optochten tegen.
In Duitsland zag je bij die optochten vaak de Erbsenbar, een man, helemaal in erwtenstro gewikkeld, die aan een ketting werdt rondgeleid. Erwtenspijzen werden gezien als eten voor de doden, en men zette dit voor hun neer. De Erwtenbeer vertegenwoordigd de geesten van de overledenen tijdens de optocht. Het stro waar hij in is gewikkeld is het laatste stro van de granen, erwten en andere peulen, en zit dus vol van de levenskracht van deze planten. Kreeg je dus ook een handje stro te pakken uit de Erwtenbeer, dan bewaarde je de goed het hele jaar als gelukbrenger.
Stro werdt ook in huis neergelegd als slaapplaats voor de doden, offers van spijsen en dranken werden daar voor ze neergezet. Ook onder de kersttafel was vaak stro te vinden, men hield hun dierbaren graag van alle gemakken voorzien bij zich.

Gedurende de twaalf dagen van kerst brandde er vaak een olielampje om de doden de weg te wijzen naar waar zij rust en familie konden vinden. Na de twaalf kerstdagen werdt het stro niet weggegooid, bij het opnieuw inzaaien van de velden werdt het stro eerst over deze akkers heen gestrooid.

Bomen speelden een belangrijke rol in de geloofswereld van de Germanen, en deze werden dan ook veel versierd met appels en andere mooie dingen. In huis werden groenblijvende takken en twijgen gehangen, zowel als symbool van vruchtbaarheid, maar ook om geesten en ziekte te verjagen.

Ook onze kerstballen vinden hun oorsprong in de oude tradities. Rond 1880 werden in Thüringen de eerste glazen appels en ballen geblazen, die aan populariteit wonnen en nu nog steeds in onze boom hangen. De bloemen en appels zijn daarna aardig verdwenen, maar de laatste jaren is het weer steeds gebruikelijker om kerstster bloemen in de boom te steken.

Herkomst van het woord
Joel als woord komt waarschijnlijk uit de Indo-europese wortel ‘kwel’. Dat betekend draaien. Het Zweedse Jul, Oudnoorse Jol en het Deense Juul zijn variaties in de Scandinavische talen.
In Engeland wordt het kerstfeest nog vaak als Yule aangeduid, mogelijk is dit in de elfde eeuw door Deense kolonisten over de britse eilanden verspreid, men komt namelijk in Oud-Engelse geschriften het wordt lul tegen, waar dit vanaf lijkt te stammen.
Hoewel de geleerden het over de afleiding van het woord Joel niet eens zijn, lijkt de betekenis van wiel het meest logisch. Na het wintersolstitium zal de zon, na enkele dagen op hetzelfde punt te zijn gebleven, weer in beweging lijken te komen. Het Zweedse en Deense woord voor wiel, hjul, is vrijwel identiek aan de naam van het Midwinterfeest.
Al in de Steentijd was de mens gericht op het wintersolstitium, zoals megalitische bouwsels als Newgrange in Ierland en Meas Howe op de Orkney-eilanden bewijzen. De eerste is gericht op de zonsopgang tijdens het solstitium, de laatste op de zonsondergang.
Gedurende deze periode werdt in het volksgeloof gezegd dat de geesten weer terugkwamen… je kon ze dan maar beter welkom heten, en er een gelukkige viering van maken, na de 12 dagen gingen ze namelijk weer weg om hooguit op bepaalde speciale dagen nog eens terug te komen. Zou verdwijnen je dierbaren na hun dood toch nooit helemaal, en je zou zelf ook niet willen dat je na je heengaan geen vriendelijke thuishaven had om naar terug te keren.

Verchristelijking
Pas in 381 na Christus werdt de oude kerstviering verchristelijkt. 25 December zou de dag van de geboorte van het kindeke Jezus zijn, en het feest van licht werdt langzaamaan het feest van vrede. Helemaal verdwenen zijn de oude tradities echter nog niet. Denk bijvoorbeeld aan de god Thor, die in zijn donderwagen door de hemels reed om ten strijde te trekken tegen de ijsreuzen. Reist de kerstman niet in een slee door de hemelen?

De kerkelijke leiders heeft het altijd tegen gestaan dat zowel de viering van de geboorte van Christus als het heidense mid-winter feest op dezelfde dag vielen. Paus Gregorius XIII was degene die hier verandering in bracht door het instellen van de Gregoriaanse kalender. Van 4 oktober 1582 is men meteen naar 15 oktober gegaan. Door deze verschuiving van dagen viel de winterzonnewende voortaan officieel op 21 december.

Tot slot
Maar de kerstviering blijft dus een feest van licht, familie, vrienden, dankbaarheid en hoop voor de toekomst. Iets dat we allemaal in het midden van de winter wel kunnen gebruiken. We treden als tegenwoordige mini-gemeenschapjes, gezinnen, weer nader tot elkaar, zoals vroeger de dorpsgemeenschappen of echt grote familiegemeenschappen ook deden.

Voor iedereen voor wie er nu een kerst aan komt, of je nu naar een kerstmis gaat om de geboorte van het kindeke jezus te vieren, of je boom versierd omdat het een boom is die geheiligd moet worden. Probeer in ieder geval van familie en vrienden te genieten in deze koude periode van het jaar, en maak er een gezellige tijd van.

Joyeux Noël (frans) of God Jul (noors)
Raymond